رقابت پنهان دو خط لوله عبوری بانیاس و جیهان از عراق

در ماه‌های اخیر و همزمان با حمله ایالات متحده به ایران، انسداد تنگه هرمز از سوی ایران فشار بر سمت عرضه انرژی را تشدید کرده است. اکنون دولت‌های وابسته به درآمدهای نفتی منطقه با همکاری کشورهای غربی همسو، به دنبال تعریف جایگزین‌های مختلف از طریق خطوط لوله برای این شاهرگ انرژی جهان هستند که البته تاکنون نتوانسته‌اند به اهداف خود در این زمینه برسند.
در این میان، ضریب وابستگی برخی از کشورهای منطقه مانند عراق، کویت و قطر به صادرات از طریق تنگه هرمز نسبت به امارات و عربستان بیشتر است. برای نمونه، نزدیک به ۸۵ درصد از صادرات روزانه نفت عراق که نزدیک به ۳.۵ میلیون بشکه است، از طریق این تنگه عبور می‌کند. از همین روی، دولت عراق به دنبال تعریف خطوط لوله و تقویت مسیرهای موجود است که مهمترین آن‌ها افزایش ظرفیت خط لوله کرکوک-جیهان ترکیه و همچنین احیای خط لوله قدیمی کرکو-بانیاس سوریه است.
نکته مهم این امر، حمایت ایالات متحده از خط لوله کرکوک-بانیاس است که در مورد چرایی آن پرسش‌های زیادی به ذهن متبادر می‌شود که در ادامه به برخی از مهمترین مولفه‌های راهبردی اشاره می‌شود.

شوک انسداد هرمز و تنگنای صادرات نفت عراق
خط لوله کرکوک-بانیاس که در اوایل دهه ۱۹۵۰ میلادی ساخته شد، در صورت فعالیت با ظرفیت کامل قادر به انتقال روزانه ۱.۴ میلیون بشکه نفت است که روزگار انتقال نفت به اروپا از طریق آن صورت می‌گرفت. اما این خط لوله در سال ۱۹۸۲ و به دلیل حمایت دمشق از تهران در جنگ عراق و ایران متوقف شد، و در دهه ۱۹۹۰ به دلیل تحریم‌های سازمان ملل متحد پس از حمله صدام حسین به کویت، صادرات گاز آن به حداقل رسید. اگرچه این خط لوله در سال ۲۰۰۰ برای مدت کوتاهی فعالیت داشت، اما پس از حمله ایالات متحده در سال ۲۰۰۳ به دلیل مشکلات فنی وعدم نگهداری، کاملاً تعطیل شد.

تلاش‌ها برای احیای این خط لوله ۸۵۰ کیلومتری موضوعی جدیدی نیست، اما با انسداد تنگه هرمز اهمیت آن افزایش یافته است. بازگشایی این خط لوله، مزایای امنیتی، راهبردی و اقتصادی برای عراق و سوریه فراهم خواهد کرد و بازگرداندن ظرفیت این خط لوله به ۳۰۰ هزار بشکه در روز، به بهبود اقتصاد سوریه و بازسازی بخش انرژی کمک خواهد کرد. بطوریکه، براساس برخی برآوردها بازسازی این خط لوله می‌تواند بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون دلار درآمد سالانه برای سوریه ایجاد کند.
همچنین، احیای خط لوله نفت کرکوک-بانیاس می‌تواند دسترسی مستقیم بغداد به بازارهای اروپایی را فراهم کند و وابستگی آن را به بنادر خلیج فارس و تنگه هرمز کاهش دهد. احتمال تنش جدید محور ایالات متحده و رژیم صهونیستی با ایران، ترانزیت نفت از بنادر جنوبی خلیج فارس را بیش از این مختل خواهد کرد.
از همین روی، بغداد به دنبال تنوع بخشیدن به خطوط لوله خود برای تضمین صادرات انرژی و بهبود انعطاف‌پذیری بازاریابی است. عراق به عنوان دومین تولیدکننده بزرگ اوپک پس از عربستان سعودی، با تولید روزانه نزدیک به ۴ میلیون بشکه نفت، بازیگر مهمی در بازار جهانی انرژی است و ۸۵ درصد از صادرات آن از خلیج فارس صورت می‌گیرد.

ورود غول‌های نفتی آمریکا

از سوی دیگر، خط لوله کرکوک-بانیاس، جایگزینی برای خط لوله کرکوک-جیحان است که صادرات نفت خام تولید شده در کرکوک را به بازارهای مدیترانه ارسال می‌کند. از همین روی، احیای خط لوله نفت کرکوک-بانیاس پتانسیل تأثیرگذاری نسبی بر موازنه‌های قدرت منطقه‌ای و تقویت روابط بغداد-دمشق را دارد و حتی به باور برخی از کارشناسان ترک، این خط لوله می‌تواند نقشه انرژی غرب آسیا را تغییر دهد و پیامدهای جدی برای ترکیه داشته باشد.

اما نکته مهم حمایت ایالات متحده از این پروژه است. بطوریکه، کنسرسیومی متشکل از چند شرکت آمریکایی، از جمله شورون و کپیتال تی‌آی، به همراه یک شرکت قطری، برای اجرای مراحل اولیه بازسازی این خط لوله اعلام آمادگی کرده‌اند.
این کنسرسیوم در حال ارزیابی امکان‌سنجی فنی و مالی پروژه و شناسایی مناسب‌ترین مسیرها برای انتقال نفت خام است. شورون همچنین فرصت‌های احتمالی ورود به شماری از میادین نفتی عراق، از جمله میدان‌های قرنه غربی ۲ و نصیریه، را بررسی می‌کند. یکی از مدیران اجرایی شورون اعلام کرد این پروژه می‌تواند «دروازه‌ای جدید به بازارهای مدیترانه» ایجاد کند.
در این راستا، عراق همزمان با سفر اخیر علی الزیدی، نخست‌وزیر این کشور به واشنگتن، ۴۸ توافقنامه، یادداشت تفاهم و بیانیه مشارکت به ارزش بیش از ۶۰ میلیارد دلار با نهادهای دولتی و شرکت‌های خصوصی آمریکا امضا کرد. این توافق‌ها در جریان نشست شورای بازرگانی آمریکا و عراق منعقد شد که احیای خط لوله نفت کرکوک – بانیاس نیز در میان آن‌ها قرار دارد. براساس اظهارات اولیه، خط لوله احیاشده با دور زدن تنگه هرمز، مسیر جایگزینی برای صادرات نفت عراق به بازارهای مدیترانه‌ای فراهم خواهد کرد و ظرفیت اولیه آن تا ۲ میلیون بشکه در روز اعلام شده است.

انگیزه‌های سه‌گانه واشنگتن

ایالات متحده انگیزه‌های مختلفی برای حمایت از مسیر کرکوک-بانیاس دارد.
نخست، کاهش اهمیت ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی تنگه هرمز: به باور بسیاری از کارشناسان غربی، انسداد تنگه هرمز از سوی ایران، عملا موازنه قدرت در منطقه را به نفع تهران بازگردانده و در صورت تداوم آن هزینه‌های اقتصاد جهانی به ویژه واردکنندگان انرژی در غرب به شدت افزایش خواهد یافت. این امر باعث شد تا ایران در نبرد دست بالا را داشته باشد. بنابراین، تضعیف این روند از طریق توسعه مسیرهای جایگزین مانند کرکوک-بانیاس یکی از اهداف راهبردی ایالات متحده محسوب می‌شود.

دوم، تبدیل حضور نظامی-امنیتی به اقتصادی-سیاسی در عراق: پس از شکست اهداف نظامی ایالات متحده در عراق و قدرت‌یابی روزافزون گروه‌های مقاومت و نیز آسیب‌پذیری تاسیسات نظامی در درگیری اخیر با ایران، اکنون واشنگتن به دنبال حضور خود در عراق در قالب پروژه‌های اقتصادی است. در این میان، بخش نفت که سهم ۹۰ درصدی در تامین بودجه دولت مرکزی بغداد دارد از اهمیت بالایی برخوردار است. از همین روی، دولت ترامپ درپی ورود به بخش نفت این کشور از طریق شرکت‌های خود است که این امر با تعریف پروژه‌هایی مانند خط لوله کرکوک-بانیاس قابل تحقق خواهد بود.

سوم، رقابت با هاب انرژی بندر جیهان ترکیه: یکی از پروژه‌های ایالات متحده در منطقه تبدیل سوریه یا رژیم صهیونیستی به هاب انرژی مدیترانه است که این امر با بلندپروازی ترکیه برای این نقش در بندر جیهان در تضاد خواهد بود. باید توجه داشت که تغییرات در نقشه انرژی جهان و افزایش ریسک‌های امنیتی در تنگه هرمز و دریای سرخ، ترکیه را بر آن داشته تا راهبرد خود را در بندر جیحان از یک «کریدور ترانزیتی» به یک «هاب تجارت انرژی» ارتقا دهد.

این بندر هم‌اکنون نقطه پایانی خطوط لوله راهبردی نظیر «باکو-تفلیس-جیحان» و خط لوله «کرکوک-جیحان» است. ظرفیت فعلی، جیحان را به دروازه اصلی جریان انرژی دریای خزر و غرب آسیا به مدیترانه تبدیل کرده است. موفقیت ترکیه در اجرای این پروژه، ماهیت نقش آن را در بازار انرژی تغییر خواهد داد و به جای اینکه صرفاً پلی بین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان باشد، می‌تواند به بازیگری تأثیرگذار در تعیین مسیرها، قیمت‌ها و جریان‌های انرژی تبدیل شود. این امر در نهایت می‌تواند نقش تعریف شده برای رژیم صهیونیستی یا حتی سوریه را تحت تاثیر قرار دهد.
هرچند دولت آنکارا رابطه نزدیکی با دولت موقت احمد الشرع در سوریه دارد، اما نفوذ ایالات متحده بدون تردید مانع همکاری‌های راهبرد دو کشور خواهد که در تضاد با منافع واشنگتن و به ویژه تل آویو باشد. بنابراین، ایالات متحده سعی میکند با انحراف خطوط لوله به سمت سوریه نقش و نفوذ خود را پررنگتر و در مقابل، نقش ترکیه را تضعیف کند. این امر تا حدودی به رقابت اسرائیل با ترکیه در سوریه نیز مربوط می‌شود.

اقبال شرکت‌های فرانسوی به کریدور مدیترانه

بندر بانیاس در استان طرطوس سوریه، در ماه‌های اخیر با ازسرگیری صادرات نفت کوره عراق، بار دیگر به محور اصلی لجستیک انرژی در منطقه تبدیل شده است. از آوریل ۲۰۲۶، بارگیری نخستین محموله‌های نفت کوره عراق از بندر بانیاس آغاز شد که نشان‌دهنده احیای نقش این بندر به عنوان معبری برای دسترسی عراق به بازارهای جهانی است.
سفر اخیر امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه به دمشق، فصل جدیدی از توجه قدرت‌های اروپایی به این کریدور انرژی را گشوده است. در همین راستا، «پاتریک پویانه»، مدیرعامل شرکت «توتال‌انرژیز» با تأکید بر موقعیت راهبردی سوریه، تصریح کرد که انتقال نفت عراق از مسیر سوریه، عملاً امنیت انرژی بغداد را تقویت کرده و وابستگی صادراتی این کشور به تنگه هرمز را کاهش می‌دهد.
این امر موجب تعریف سوریه به عنوان کریدور امن انرژی برای عبور نفت عراق به مدیترانه شده است. افزایش علاقه واشنگتن و بروکسل به احیای خطوط لوله و ایجاد زیرساخت‌های صادراتی نیز نشان‌دهنده آگاهی از اهمیت ژئوپلیتیک تنوع‌بخشی به مسیرهای انرژی است.

منابع:

https://www.icwa.in/show_content.php?lang=1&level=1&ls_id=13774&lid=8378
https://www.turkiyetoday.com/business/iraq-signs-48-us-deals-worth-up-to-60b-eyes-syrian-oil-pipeline-revival-3224139
https://www.pipeline-joبیلالتلتبگرکذمکزیسشکurnal.net/news/us-iraq-and-syria-revive-historic-kirkuk-baniyas-pipeline-bypass-strait-hormuz