دانش نظامی: بمب شدیدالانفجار GBU-۴۳/B MOAB

تاریخچه توسعه بمب جی‌بی‌یو-۴۳/بی MOAB:

طراحی بمب جی‌بی‌یو-۴۳/بی مواب (Massive Ordnance Air Blast – MOAB) در اواسط سال ۲۰۰۲ میلادی در آزمایشگاه تحقیقاتی نیروی هوایی ایالات متحده آغاز شد. هدف اصلی از توسعه این سلاح، جایگزینی کارآمد برای بمب قدیمی BLU-۸۲ بود.

بمب سقوط آزاد BLU-۸۲ ابتدا در جنگ ویتنام برای ایجاد سریع مناطق فرود بالگرد در جنگل‌های متراکم توسعه یافت و بعدها در جنگ خلیج فارس و نبرد تورا بورا در افغانستان، برای تخریب مواضع مستحکم و ایجاد رعب در نیروهای دشمن به‌کار گرفته شد. این بمب فاقد سامانه هدایت بود و با استفاده از چتر از قسمت انتهایی هواپیماهای ترابری رها می‌شد. این شیوه پرتاب، دقت عملیاتی را به‌شدت کاهش می‌داد و هواپیمای حامل را ناچار می‌کرد در ارتفاع و فاصله‌ای نسبتاً نزدیک به هدف پرواز کند و در معرض تهدیدات قرار گیرد.

با نزدیک شدن به سال ۲۰۰۳ و تهاجم به عراق، پنتاگون در قالب پروژه‌ای اضطراری و طی تنها ۹ هفته، توسعه بمبی با قدرت تخریب مشابه  BLU-۸۲، اما با قابلیت پرتاب از فاصله امن‌تر و هدایت ماهواره‌ای را در دستور کار قرار داد.

نام این پروژه، یعنی MOAB، نیز به‌گونه‌ای انتخاب شد که تداعی‌کننده پاسخی مستقیم به عبارت مشهور «ام‌المعارک» یا مادر همه نبردها باشد. اصطلاحی که صدام حسین در جریان جنگ اول خلیج فارس برای توصیف نبرد با ائتلاف بین‌المللی به‌کار برده بود.

فرایند شبیه‌سازی و ساخت نمونه‌های اولیه با مشارکت شرکت داینتیکس انجام شد. نخستین آزمایش این بمب در ۱۱ مارس ۲۰۰۳، در محدوده شماره ۷۰ میدان آزمایش اگلین صورت گرفت. قارچ انفجاری حاصل از این آزمایش از فاصله ۳۲ کیلومتری قابل مشاهده بود و تنها ۹ روز پیش از آغاز عملیات نظامی، پیامی بازدارنده به بغداد ارسال کرد.

با پایان جنگ عراق بدون استفاده از MOAB، تولید این بمب در کارخانه مهمات‌سازی مک‌الستر در ایالت اوکلاهما ادامه یافت. اهداف توسعه این سلاح را می‌توان در دو حوزه عملیاتی و روان‌شناختی بررسی کرد.

در حوزه عملیاتی، مهندسان پنتاگون به دنبال ساخت مهماتی با قابلیت تخریب دهانه‌ها و ورودی غارهای طبیعی در مناطق صعب‌العبور، ایجاد فشار شدید در دره‌ها، مسدود کردن تونل‌ها و پاکسازی میادین مین متراکم بودند. این قابلیت‌ها می‌توانستند زمینه پیشروی یگان‌های زرهی و پیاده‌نظام را فراهم کنند.

در حوزه روان‌شناختی نیز این بمب بخشی از دکترین «شوک و بهت» محسوب می‌شد و قرار بود با ایجاد صدای انفجار مهیب، لرزش زمین و موج انفجار گسترده، روحیه و توان مقاومت نیروهای دشمن را پیش از درگیری مستقیم تضعیف کند.

مشخصات فنی و مهندسی MOAB:

ساختار بمب GBU-۴۳/B از دو مجموعه اصلی تشکیل شده است. سرجنگی BLU-۱۲۰/B و مجموعه بالچه‌ها و کیت ناوبری دُم که با شناسه KMU-۵۹۳/B شناخته میشود.

برخلاف بمب‌های متعارف و نفوذگرهای سنگین که بخش قابل‌توجهی از جرم آن‌ها به پوسته‌های فولادی ضخیم اختصاص دارد، بدنه خارجی MOAB از ورقه‌های آلومینیومی با جرم تقریبی ۱٬۳۰۰ کیلوگرم ساخته شده است. این طراحی موجب شده نسبت جرم ماده منفجره به جرم کل بمب به رقم قابل‌توجه ۸۷ درصد برسد.

ماده منفجره به‌کاررفته در سرجنگی، ترکیب H-۶ با وزن تقریبی ۸٬۵۰۰ کیلوگرم است. این ترکیب پیش‌تر در صنایع دریایی برای ساخت اژدرها و مین‌های دریایی استفاده می‌شد. قدرت انفجاری H-۶ حدود ۱٫۳۵ تا ۱٫۳۸ برابر TNT برآورد می‌شود. بر این اساس، بازده انفجاری MOAB معادل تقریبی ۱۱ تن TNT یا ۴۶ گیگاژول انرژی است.

در برخی منابع عمومی، MOAB به‌اشتباه یک جنگ‌افزار ترموباریک یا هواسوخت معرفی می‌شود درحالی‌که این بمب فاقد سازوکار انتشار سوخت در هوا پیش از اشتعال است و از نظر رده‌بندی، در گروه بمب‌های انفجاری پرقدرت متعارف قرار می‌گیرد.

ابعاد این بمب، شامل طول ۹٫۱۸ متر و قطر ۱٫۰۳ متر، در کنار جرم تقریبی ۱۰ تن، امکان حمل آن توسط بمب‌افکن‌های راهبردی متعارف نظیر B-۵۲ و B-۲ را منتفی می‌کند. ازاین‌رو، هواپیماهای ترابری سنگین خانواده C-۱۳۰، به‌ویژه نسخه‌های ویژه عملیات نظامی مانند MC-130E Combat Talon I و MC-130H Combat Talon II، به‌عنوان بستر پرتاب این سلاح در نظر گرفته شده‌اند.

بمب روی یک سکوی مهارشده در محفظه بار هواپیما قرار می‌گیرد. هنگام پرتاب از درگاه پشتی، ابتدا یک چتر کششی باز می‌شود که سکو و بمب را به سمت انتهای رمپ هدایت کرده و از هواپیما خارج می‌کند. پس از خروج، بمب از سکو جدا شده و در جریان آزاد هوا قرار می‌گیرد.

در جریان سقوط، چهار بالچه مشبک در قسمت انتهایی بمب باز می‌شوند. این مجموعه در کنار سامانه‌های هدایت ماهواره‌ای و اینرسیایی، امکان اصلاح مسیر و هدایت بمب به سمت هدف را تا برد تقریبی ۵٫۵ کیلومتر فراهم می‌کند.

مکانیسم انفجار MOAB بر پایه عملکرد فیوزهای ارتفاع‌سنج راداری تعبیه‌شده در بخش دماغه است. این فیوزها بمب را در ارتفاع تقریبی ۱٫۸ تا ۳ متری سطح زمین و پیش از برخورد فیزیکی با هدف منفجر می‌کنند. انفجار در این ارتفاع می‌تواند موجب شکل‌گیری پدیده‌ای موسوم به بازتاب ماخ شود.

در این پدیده، بازتاب موج انفجار از سطح زمین به موج اولیه پیوسته و توده فشاری قدرتمندی ایجاد می‌کند. در فاصله تقریبی ۱۵۰ تا ۳۰۰ متری از کانون انفجار، این موج می‌تواند با شدت زیادی به دهانه غارها، تونل‌ها و پناهگاه‌ها نفوذ کند. همچنین، تغییرات شدید فشار در فضاهای بسته می‌تواند موجب آسیب‌های جدی ریوی، تخریب بافت‌های زیستی و اختلال در شرایط تنفسی افراد حاضر در این محیط‌ها شود.

تاریخچه عملیاتی MOAB:

تنها استفاده رزمی از بمب GBU-۴۳/B در تاریخ ۱۳ آوریل ۲۰۱۷ ثبت شده است. منطقه هدف شامل شبکه‌ای از دالان‌های زیرزمینی و تونل‌های نظامی بود که در دهه ۱۹۸۰، هم‌زمان با جنگ مجاهدین افغان علیه نیروهای شوروی و با حمایت اولیه سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا احداث شده بودند. نیروهای داعش با استفاده از این پناهگاه‌های طبیعی، شبکه‌ای دفاعی متشکل از میادین مین گسترده، تله‌های انفجاری دست‌ساز و مواضع مستحکم ایجاد کرده بودند.

در عملیات مذکور، بمب از درگاه پشتی یک فروند هواپیمای عملیات ویژه MC-۱۳۰ متعلق به نیروی هوایی ایالات متحده، بر فراز دره مومند در شهرستان اچین، ولایت ننگرهار در شرق افغانستان، پرتاب شد. مقامات امنیتی و وزارت دفاع افغانستان شمار تلفات داعش در این حمله را بین ۹۴ تا ۹۶ کشته اعلام کردند.

ادعا میشود موج انفجار به بخش‌های داخلی غارها و تونل‌ها نفوذ کرد و با تخریب ورودی‌ها و سامانه‌های تهویه، دسترسی به این شبکه زیرزمینی را مختل ساخت. همچنین، شدت موج انفجار به پاکسازی میادین مین مجاور منطقه هدف کمک کرد.

مقایسه MOAB با سلاح‌های هسته‌ای تاکتیکی:

قدرت انفجاری حدود ۱۱ تن TNT در بمب MOAB باعث شده است برخی رسانه‌ها آن را در مرز میان تسلیحات متعارف و جنگ‌افزارهای هسته‌ای قرار دهند.

بااین‌حال، تنها جنگ‌افزار هسته‌ای که از نظر بازده انفجاری با MOAB قابل مقایسه است، کلاهک هسته‌ای کوچک W54 متعلق به دوران جنگ سرد آمریکاست که در سامانه راکت‌انداز M-۳۸۸ به‌کار می‌رفت. بازده انفجاری این کلاهک، بسته به تنظیم چاشنی، بین ۱۰ تا ۲۰ تن TNT متغیر بود.

با وجود نزدیکی بازده انفجاری این دو سلاح، تفاوت اصلی در ابعاد و جرم آن‌هاست. MOAB برای دستیابی به قدرت انفجاری معادل ۱۱ تن TNT، به ساختاری با جرم نزدیک به ۱۰ تن نیاز دارد درحالی‌که کلاهک W54 توان انفجاری مشابهی را در قالب محفظه‌ای کپسولی با وزن کمتر از ۲۷ کیلوگرم فراهم می‌کرد و از طریق یک پرتابگر راکتی سبک قابل شلیک بود. بنابراین تشابه مستقیمی میان این دو طیف از تسلیحات وجود ندارد.

مقایسه با بمب FOAB روسیه:

در سال ۲۰۰۷ ستاد مشترک نیروهای مسلح فدراسیون روسیه در واکنش به ادعاهای مطرح‌شده درباره بمب MOAB، ویدیوی آزمایش بمبی با عنوان ATBIP را منتشر کرد. این سلاح بلافاصله در رسانه‌های بین‌المللی به پدر همه بمب‌ها (FOAB) شهرت یافت.

FOAB درحقیقت  یک جنگ‌افزار ترموباریک است که اساس عملکرد آن بر انتشار سوخت مایع در هوا و ترکیب آن با اکسیژن جو استوار است. با باز شدن محفظه بمب در ارتفاع مشخص، توده سوخت به شکل ابری گسترده از آئروسل در محیط پخش می‌شود و سپس با استفاده از چاشنی‌های تأخیری مشتعل می‌گردد.

مقامات روسی مدعی شدند که FOAB با وجود جرم کمتر نسبت به MOAB یعنی حدود ۷٫۱ تن در برابر ۹٫۸۵ تن، به لطف فناوری نانو و استفاده از اکسیژن محیط به‌جای اکسیدکننده جامد، بازده انفجاری معادل ۴۴ تن TNT تولید می‌کند. رقمی که حدود چهار برابر قدرت انفجاری نمونه آمریکایی است. همچنین، شعاع تخریب کامل این بمب تا ۳۰۰ متر اعلام شده است.

مقایسه MOAB با تسلیحات سنگرشکن:

به نوبه خود مقایسه این بمب با مهمات سنگرشکن، از جمله GBU-۲۸ Paveway III و GBU-57A/B (MOP) قابل توجه است.

چرا که این تسلیحات از نظر طراحی سازه‌ای و مواد به‌کاررفته، اهداف کاملاً متفاوتی را دنبال می‌کنند. بمب MOAB دارای بدنه‌ای آلومینیومی و نسبتاً نازک است که برای اختصاص بیش از ۸۵ درصد وزن کل بمب به ترکیب انفجاری H-۶ طراحی شده است. در نتیجه، این بمب اساساً قابلیت نفوذ در خاک و بتن را ندارد و برای انفجار در هوا ساخته شده است. بدنه آن نیز برای تحمل ضربه شدید ناشی از برخورد با سطوح سخت پیش از انفجار طراحی نشده است.

در مقابل، مهمات سنگرشکن مانند GBU-۵۷ MOP برای تحمل فشار و شوک مکانیکی ناشی از نفوذ در لایه‌های ضخیم خاک، سنگ و بتن ساخته شده‌اند. این بمب با وجود وزن تقریبی ۱۴ تن، کمتر از ۲۴۰۰ کیلوگرم ماده منفجره حمل می‌کند. بخش عمده وزن آن به بدنه‌ای فولادی، متراکم و مستحکم اختصاص دارد که از آلیاژهای ویژه ساخته شده است. ساختار کشیده، دماغه تقویت‌شده و جرم بالای این سلاح به آن امکان می‌دهد با اتکا به انرژی جنبشی، در لایه‌های زیرین زمین نفوذ کند.

بیشتر بخوانید: دانش نظامی: بمب سنگرشکن GBU-۵۷ MOP

تفاوت مهم دیگر به سازوکار فیوزها مربوط می‌شود. فیوز مجاورتی راداری MOAB با تشخیص فاصله از سطح زمین، بمب را پیش از برخورد منفجر می‌کند؛ بنابراین، این سلاح برای نفوذ فیزیکی در زمین طراحی نشده است. در مقابل، بمب‌های سنگرشکن به فیوزهای تأخیری مجهز هستند که امکان انفجار پس از برخورد و نفوذ به لایه‌های مختلف را فراهم می‌کنند. این سامانه‌ها می‌توانند با محاسبه زمان و شرایط نفوذ، انفجار را تا رسیدن بمب به عمق موردنظر به تأخیر بیندازند تا اهداف مدفون در زیر زمین یا پشت سازه‌های بتنی از درون منهدم شوند.

جمع‌بندی

کاربرد بمب GBU-۴۳/B MOAB به شرایط جغرافیایی و محیط عملیاتی خاص، به‌ویژه نبود پدافند هوایی مؤثر، وابستگی زیادی دارد. اگرچه این سلاح برای تخریب مواضع گسترده، شبکه‌های تونلی و استحکامات سطحی، پاکسازی مناطق مین‌گذاری‌شده و ایجاد اثر روانی شدید در نبردهای نامتقارن مناسب است اما به دلیل ماهیت انفجار هوابرد و ناتوانی در نفوذ به لایه‌های عمیق زمین، نمی‌تواند جایگزین مهمات سنگرشکن شود.

از سوی دیگر، MOAB در مقایسه با تسلیحات هسته‌ای تاکتیکی، با وجود برخورداری از قدرت تخریب مکانیکی قابل‌توجه، فاقد آثار رادیولوژیکی انفجار هسته‌ای است. این ویژگی به فرماندهان امکان می‌دهد بدون تحمیل پیامدهای سیاسی و راهبردی استفاده از سلاح هسته‌ای، از ظرفیت تخریبی بالای آن بهره ببرند.

در مجموع، MOAB سلاحی با تیراژ تولید محدود است که جایگاه آن در عملیات علیه مناطق صعب‌العبور و شرایط خاص تعریف می‌شود.

مشخصات بمب GBU-۴۳/B MOAB:

نوع: بمب شدیدالانفجار هدایت‌شونده متعارف با فیوز هوابرد (Airburst)
سازنده: آمریکا
تولیدکننده: داینتیکس (Dynetics)
توسعه: از سال ۲۰۰۲
ورود به خدمت: ۲۰۰۳
طول: ۹٫۱۸ متر
قطر: ۱٫۰۳ متر
موتور: ندارد (بمب سقوط آزاد است)
برد: حدود ۵٫۵ کیلومتر (وابسته به ارتفاع رهاسازی)
وزن: ۹٬۸۵۰ کیلوگرم
سرجنگی: BLU-۱۲۰/B
وزن مواد منفجره: حدود ۸٬۵۰۰ کیلوگرم از نوع H-۶
قدرت انفجاری: معادل حدود ۱۱ تن TNT
مسیر پروازی: سقوط آزاد و کنترل توسط چهار بالچه مشبک
هدایت: ترکیبی GPS/INS
سکوهای پرتاب: هواپیمای ترابری خانواده C-۱۳۰ (به‌ویژه MC-130E Combat Talon I و MC-130H Combat Talon II)

استفاده از محتوای تحولات جهان اسلام فقط با ذکر منبع و نام “تحولات جهان اسلام” مجاز است.

منابع:

GBU-43/B MOAB – Wikipedia | AFRL GBU-43/B MOAB – Designation-Systems.Net | What to Know About the GBU-43/B, ‘Mother of All Bombs’ – DSIAC | Dynetics GBU-43/B MOAB | KÜRE Encyclopedia | What is a GBU-43/B MOAB? – Boot Camp & Military Fitness Institute | GBU-43/B MOAB | Air Force Armament Museum Foundation | MOAB Explained: GBU-43 Mother of All Bombs, Tests & Combat | GBU-43/B MOAB – The Historical Marker Database | MOAB, the “mother of all bombs”: how far its blast reaches, and what | “The Mother of All Bombs”: Understanding the Massive Ordnance Air | Massive Ordnance Air Blast, MOAB – A Perspective | US drops ‘mother of all bombs’ on Islamic State tunnel | AP News | 2017 Nangarhar airstrike – Wikipedia | The US unleashed the ‘mother of all bombs’ onto an ISIS target in | Nuclear weapons compared to Conventional bombs – Reddit | “Lowest yield” atomic weapon possible – Physics Stack Exchange | TIL The smallest nuclear bomb(Davy Crockett) and the biggest non | Father of All Bombs – Wikipedia | GBU-57A/B MOP – Wikipedia | Father of All Bombs Explained: Russia’s FOAB Claims, Specs and | Can anyone verify the claims of the Bunker Buster bomb? – Reddit | ELI5 How do bunker blaster bombs work? : r/explainlikeimfive – Reddit