نگاهی بر نقش احتمالی ایران در جنگ ۴۴ روزه قره باغ

نگاهی به روزشمار جنگ دوم قره باغ در سال ۲۰۲۰ نشان می‌دهد که نتایج این جنگ به دولت‌های پیرامون مرتبط است. نکاتی که رسانه ها یا علاقه ای به پوشش آن نداشته اند و یا اینکه به دلیل محدودیت‌ها نتوانسته اند درباره آن قلم بزنند.

نیاز است کمی به عقب بازگردیم تا این موضوع کمی روشن تر شود. طی درگیری های ۴ روزه ۱ تا ۴ آوریل ۲۰۱۶ ارتش آذربایجان موفق شد در جبهه تالش کندی (شمال غرب قره باغ) و رایون فضولی و هورادیز و امتداد مرز ایران و رود ارس پیشروی مختصری انجام دهد.

طی این نبرد زمانی که یگان نیروهای کماندو آذربایجانی در جبهه فضولی توسط نیروهای ارمنستان محاصره شدند به خاک ایران پناه آوردند. ارتش آذربایجان در این نبردها ممکن بود صدها اسیر در دست ارمنستان داشته باشد. این نبرد با دخالت مستقیم روسیه پایان یافت.

نبردهای سال ۲۰۲۰ هم تقریبا از همان نقاط جنگ پیشین شعله ور شد. نقشه پیشروی ارتش آذربایجان نشان می‌دهد که این جنگ در روزهای نخست گره خورده بوده است. عارف غیبی اف راننده تانک تی ۷۲ آذربایجان از رایون آستارا، نخستین شهید جنگ دوم قره باغ به دلیل همان ضعف اطلاعاتی ارتش این کشور در جبهه فضولی شهید شد. روزی که ستونهای تانک جمهوری آذربایجان متوقف شدند و خبرهای بدی به رییس جمهور این کشور می‌رسید.

سپس گشایشی در جبهه جنوبی و نواحی مجاور مرز ایران در امتداد رود ارس رخ می‌دهد. ائتلاف نیروهای آذربایجان در روزهای پایانی نبرد می‌توانند تمام طول مرز خود با ایران را آزاد کنند. این نیروها از سرپل های همین نقاط تا شوشا و جاده خان کندی (استپناکرت) پیش رفتند.

مرزهایی که قاعدتا باید محل تبادل آتش گسترده می‌شد. اما جریان آتشباری توپخانه ای تقریبا یک طرفه و به نفع ائتلاف ارتش آذربایجان بوده است. گلوله ها و راکت‌های آذربایجان به دلیل بی دقتی در نشانه گیری قبضه های آتشبارها، درون خاک ایران اصابت می‌کرد و خسارت‌هایی به بار می‌آورد.

اما ارتش ارمنستان آتشباری چندانی در همین محدوده نداشته و هر بار با اعتراض طرف ایرانی مواجه می‌شده است.

گمانه نخست این است که برتری آتش در جبهه جنوبی براساس توان نظامی ائتلاف آذربایجان بوده است. این گزینه با توجه به حجم حملات ارمنستان به مواضع نظامی، شهرها و روستاهای آذربایجان چندان منطقی نیست.

گمانه دیگر نیز این است ارمنستان به دلیل فشارهای وارده از سوی جمهوری اسلامی ایران نتوانسته بود از آتش باری خود در طول مرز با ایران درست استفاده کند.

البته گمانه تکمیل کننده این ماجرا نیز استقرار نیروهای دیدبان ایرانی و تجهیزات شنود رادیویی و راداری می‌تواند باشد.

این گمانه می‌گوید که آنها موقعیت مواضع و تحرکات نیروهای ارمنستان و ارامنه قره باغ کوهستانی را در شعاع دید خود به ارتش آذربایجان گزارش می‌کردند.

 شاهد گمانه دوم و مکمل نیز تغییر لحن مقام‌های دولتی و رسانه های آذربایجان در طول جنگ است. آنها در روزهای نخست نبرد در سنگرهای فتح شده تالش کندی (روستای تالش) در جبهه شمال قره باغ، پاکت سیمان ایرانی و عبور کامیون‌های کاماز از مرز نوردوز ایران را به رخ افکار عمومی می‌کشیدند. همان مقام ها و رسانه ها ۱۰ روز پس از نبرد لحن خود را به آرامی تغییر دادند و از کمک‌های پیشین ایران در جنگ اول قره باغ سخن گفتند. همچنین الهام علیف رییس جمهور آذربایجان نیز اخیرا عدم تمایل دولت جمهوری اسلامی ایران در دوره حسن روحانی را به وضوح بیان کرده است. بنابر گفته وی تغییراتی در سیاست ایران در همان هفته نخست جنگ رخ می‌دهد. البته باز هم نگاه به نقشه، راه گشای هر بیننده تیزبینی بوده و هست.

می‌توان مدعی شد که سکوت سنگین مقام‌های دولتی جمهوری اسلامی ایران و سپس مانور نظامی در مقابل گفته های تازه الهام علیف رییس جمهور آذربایجان ناشی از همین رویکرد بوده است. تنها پس از شروع جنگ لفظی سید حسن عاملی امام جمعه و نماینده رهبری در استان اردبیل با کنایه ضمنی، یادآوری مختصری درباره کمک‌ های جنگ ۴۴ روزه ایران به این کشور کرده است.
عاملی خطاب به علیف گفته است: آذربایجان ایران برای تو چه کاری انجام نداده است؟ همین جمله پرسشی البته به مذاق الهام علیف چندان خوش نیامده و در پاسخ گفته است: «گفته های یک آخوند ایالتی اهمیتی ندارد». واکنش یک رییس جمهور در برابر گفته های نماینده ولی فقیه در یک استان را می‌توان نشانه ای از یادآوری تلخ حقایق جنگ ۴۴ روزه بیان کرد.

جنگ ۴۴ روزه یا جنگ دوم قره باغ صبح روز یکشنبه ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰ میلادی برابر با ۶ مهر ۱۳۹۹ آغاز شد و پس از تصرف ۵ شهر اصلی، ۴ شهرک و ۲۴۰ روستا در جنوب و مرکز قره باغ با توافق ترک مخاصمه در روز سه شنبه ۱۰ نوامبر برابر با ۲۰ آبان به پایان رسید. نیروهای ارمنستان به جز منطقه تحت تسلط در قره باغ کوهستانی ( ناگورنو قاراباغ- داغلیق قاراباغ) به اشغال بقیه مناطق کشور آذربایجان پایان دادند. طی بحران قره باغ حدود ۲۰ درصد خاک جمهوری آذربایجان از کنترل دولت این کشور خارج شده بود.