راهپیمایی جنگ طلبان در جمهوری آذربایجان؟! چرا و چگونه؟

در موج خشونت های قومیتی سال ۱۹۸۸، تعداد قابل توجهی از مردمان آذربایجانی ساکن در قلمرو جمهوری ارمنستان فعلی از خانه های خود اخراج شده و عموما در شهرک های اطراف شهر باکو اسکان داده شدند. آوارگان مذکور به دلیل از دست دادن خانه و دارایی های خود و متحمل شدن خشونت های قومیتی از سوی گروههای ارمنی به شدت مستعد تمایل به جریانهای رادیکال بوده و چندی بعد در بدنه اجتماعی «جبهه خلق آذربایجان» پدیدار شدند. شکست های پیاپی جمهوری آذربایجان در کشاکش جنگ قره باغ بین سالهای ۱۹۹۲-۱۹۹۴، موجب آوارگی تعداد بیشتری از آذربایجانی ها شد که از خانه و کاشانه خود در قره باغ رانده شده و آنها نیز در باکو اسکان یافتند.

اسکان دو موج از آوارگان آذربایجانی در باکو و شهرکهای اطرافش علاوه بر نتایج آنی خود که موجب تمرکز و توسعه جمعیت این شهر گردید، نتایج استمراری بسیاری نیز به دنبال داشت چرا که تجمع مردمان زخم خورده که سالها امید بازگشت به خانه های خود و زدودن خاطره تلخ شکست در جنگ را در سر می پروراندند، فضای سیاسی شهر باکو را برای سالها به یک فضای «آماده خیزش» مبدل گرداند خصوصا که آوارگان قره باغی، پس از گذشت سالیان دراز، همچنان هویت اجتماعی خود را حفظ کرده اند به نحوی که در صورت بروز هر رویداد سیاسی، اجتماع قره باغی ها سریعا امکانپذیر است.
اگرچه جمعیت حقیقی آوارگان بسیار کمتر از آمار دولتی می باشد (آمارهای دولتی ، آوارگان را تا ۷۰۰ هزار نفر عنوان می کنند) اما شکی نیست که این آوارگان پس از گذشت چند نسل، بخش قابل توجهی از جمعیت ۹ و نیم میلیونی جمهوری آذربایجان را تشکیل داده و قادرند بر باقی جمعیت کشور نیز تاثیر گذار باشند علی الخصوص که باید خانواده های غیر آواره ای که بستگان خود را در جنگ قره باغ از دست داده اند را هم بدین آمار افزود لذا «امید به بازگشت» و یا «زدودن خاطره تلخ شکست»‌ در طی این سالها به آرمان ملی مردمان جمهوری آذربایجان مبدل شده است تا جاییکه در طی چند روز گذشته همه گروههای سیاسی اعم از لیبرال ، اسلامگرا ، غربگرا ، شرق گرا و حتی گروههای اپوزیسیون و زندانیان سیاسی در سایه این آرمانها موضع واحد «حمایت از ارتش» را اتخاذ کرده اند.

نقش کشورهای خارجی
چنانکه در تصاویر منتشره نیز مشهود است، پدیدار شدن پرچم های ترکیه در دستان تظاهر کنندگان و همچنین انتشار ویدیوهایی از شعار های ضد ایرانی شب گذشته، حاکی از رونق گرفتن مجدد جریانهای فکری رادیکال در میان تظاهر کنندگان است. چنانکه بالاتر نیز گفته شد، زخم خوردگان مساله قره باغ به شدت مستعد تمایل به جریانهای رادیکال هستند اما باید توجه داشت که دولت ترکیه در خلال سلسله رویدادهای سال ۱۹۹۲-۱۹۹۴ ، همکاری چندانی در زمینه قره باغ نداشته و حتی حاضر به حمایت از احزاب ملی گرا و یا قطع همکاری های اقتصادی خود با ارمنستان نشد و حتی در طی سی سال گذشته نیز، تبادلات تجاری ترکیه با ارمنستان برقرار بوده است که خوشآیند آذربایجانی ها نیست. پس دلیل جوانه زدن مجدد تمایلات ملی گرایانه به جانب ترکیه چیست؟

باید اذعان داشت که امروزه «تبلیغات» نقش مهمی در شکل دهی به اذهان عمومی دارد. رسانه های ترکیه توانسته اند مخاطبان بسیاری از میان مردمان جمهوری آذربایجان جلب کرده و موضع گیری های ترکیه علی رغم آنکه صرفا به شعار محدود مانده است، توجهات بسیاری را به خود جلب کرده است.
نخست وزیر ترکیه در واکنش به وقایع روزهای گذشته مواضع تندی به نفع آذربایجانی ها اتخاذ نمود در حالیکه رسانه های جمهوری اسلامی ایران، واکنش حائز اهمیتی به مسائل بالادست ارس نشان ندادند. البته این مساله دارای سبقه ای طولانی است به نحوی که امروزه حتی تصاویر چندانی از امداد رسانی به هزاران آواره آذربایجانی توسط هلال احمر ایران در سال ۱۹۹۳ و یا تلاشهای دیپلماتیک ایران در جهت برقراری صلح در قره باغ، در دست نیست چه برسد به آنکه بهره برداری تبلیغاتی ای از این رویدادها انجام شده باشد.