چرخش معکوس انتحاری
ایالات متحده با استقرار نخستین واحد عملیاتی مجهز به پهپادهای کامیکازه (انتحاری) کمهزینه که نسخه مهندسیمعکوسشدهای از پهپاد ایرانی شاهد-۱۳۶ محسوب میشوند؛ وارد مرحله جدیدی از راهبرد پهپادی خود در غرب آسیا شده است.
تشکیل گروه ویژه «ضربت عقرب» یا “Scorpion Strike” و قرارگرفتن آن در چارچوب «طرح تسلط پهپادی نظامی آمریکا»، نشاندهنده تغییر یکجانبه در موازنه قدرت هوایی و ورود به عصر «انبوهسازی پهپادهای ارزان، قابلتولید سریع و عملیاتپذیری در مقیاس بزرگ» است. این تحول، چند چالش راهبردی را ایجاد میکند که در ادامه به آن می پردازیم.
- افزایش سطح تهدید از سوی آمریکا در محیط پیرامونی ایران:
با توجه به اینکه پهپادهای مورداستفاده در این طرح، از الگوی شاهد-۱۳۶ الهامگرفته اما به قابلیتهای تکمیلی و هماهنگی خودکار تجهیز شدهاند، استقرار آنها در منطقه میتواند ظرفیت آمریکا برای ضربات دقیق، حملات دستهجمعی (Swarming) و عملیات دوربرد علیه اهداف منطقهای را افزایش دهد. - تغییر ماهیت بازدارندگی و رقابت نظامی در منطقه:
ورود نیرویی متشکل از پهپادهای کمهزینه اما پرتعداد، موازنه سنتی میان توان هوایی-موشکی ایران و سامانههای پیشرفته آمریکا را بر هم زده و احتمالاً مسیر جدیدی از رقابت تسلیحاتی مبتنی بر «انبوهسازی ارزان» را رقم خواهد زد. - ابهام در پیامدهای امنیتی و سیاسی طرح جدید:
استقرار چنین سامانههایی که ظرفیت عملیات مستقل و شبکهمحور را دارند، این سؤال را مطرح میکند: «هدف نهایی واشنگتن چیست؟ بازدارندگی؟ زمینهسازی برای عملیات تهاجمی آینده؟ تمرکز فشار بر ایران یا ایجاد الگوی جدید جنگ منطقهای؟» بنابراین، مسئله اصلی این است که استقرار واحد پهپادی اسکورپیون استرایک و پهپادهای کمهزینه مجهز به قابلیت عملیات شبکهای، چه پیامدهایی برای موازنه قدرت، امنیت منطقه و راهبرد بازدارندگی ایران در برابر آمریکا رقم میزند؟ گزارش حاضر بررسی میکند که چگونه این تحول میتواند زمینهساز تغییر قواعد نبرد، افزایش احتمال درگیری محدود یا توسعه الگوی جدید جنگهای پهپادی در غرب آسیا شود.
زمینه
ارتش ایالات متحده نخستین واحد عملیاتی خود را که به پهپادهای کامیکازه کمهزینه از نوع «سامانه تهاجمی رزمی بدونسرنشین» مجهز میباشد، در غرب آسیا مستقر کرده است. این سامانهها نتیجهی مهندسی معکوس پهپاد ایرانی شاهد-۱۳۶ به شمار میروند. به گفته سرپرست تیم تولید، «گیفرون اِیرو اِسپیس»، تشکیل گروه ویژه «اسکورپیون استرایک» یک تحول مهم در ساختار عملیاتی محسوب میشود و بخشی از رویکرد جدید واشنگتن در قبال ایران تلقی میگردد. گزارشهای منتشرشده در اوایل سال نیز بر ضرورت سرمایهگذاری گسترده نیروهای مسلح آمریکا روی این کلونهای (نسخههای شبیهسازی شده) شاهد-۱۳۶ (به دلیل سرعت تولید بالا و قابلیت تطبیقپذیری) تأکید کرده بودند؛ سامانههایی که میتوانند در عملیاتهای آینده در مقیاس جهانی نقش حیاتی ایفا کنند.
بیشتر بخوانید: آمریکا پهپادهای انتحاری مشابه شاهد-۱۳۶ را برای مقابله با ایران در غرب آسیا مستقر کرد!
تحلیل یافتهها:
سازوکار تشکیل گروه ضربت عقرب
فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) اعلام کرده است که گروه ویژه اسکورپیون استرایک در راستای «طرح تسلط پهپادی نظامی آمریکا» ایجاد شده؛ طرحی که اوایل سال جاری توسط پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، آغاز شد. این گروه ویژه تحت نظارت مستقیم فرماندهی مرکزی عملیات ویژه ایالات متحده فعالیت میکند و مأموریت آن نظارت بر بهکارگیری پهپادهای جدید در سراسر منطقه است. همچنین «نیروی ویژه مشترک واکنش سریع سنتکام» که در سپتامبر گذشته با هدف تسریع در استقرار قابلیتهای نوین نظامی شکل گرفت، در این روند مشارکت داشته است. «تیم هاوکینز»، سخنگوی سنتکام که جزئیات طرح را تشریح کرده است، اعلام نموده که این گروه ویژه از حدود ۲۴ نیروی متخصص تشکیل شده است و مأموریت آنها نظارت بر استقرار و اجرای عملیات پهپادهای جدید است. همین مقام توضیح داده است که تعداد دقیق پهپادهای مستقرشده اعلام نمیشود؛ اما میزان استقرار بهاندازهای است که «سطح قابلتوجهی از قابلیت عملیاتی» را برای ارتش آمریکا فراهم میکند.
پهپادها و برآورد هزینه تولید
پهپادهای مورداستفاده، با طراحی بال دلتایی و ابعاد تقریبی ۱۰ فوت طول و ۸ فوت دهانه بال، توسط شرکت آریزونایی «اِسپکتر وُرکس» و با همکاری ارتش آمریکا توسعه یافتهاند. در طراحی این سامانه، مجموعهای از ویژگیهای فنی در نظر گرفته شده که امکان «هماهنگی خودکار» میان پهپادها را فراهم میکند و آنها را برای اجرای تاکتیکهای گروهی و عملیات شبکهمحور مناسب میسازد. کاپیتان «تیم هاکینز» از عوامل این پروژه اعلام کرده است که هزینه هر پهپاد حدود ۳۵ هزار دلار است و این سامانه با وجود قیمت پایین، قادر به ارائه قابلیتهایی در سطح سیستمهای دوربرد سنتی ارتش آمریکا اما با هزینهای بسیار کمتر است. او همچنین عنوان کرده که این پهپادها دارای برد وسیع، توانایی عملیات فراتر از خط دید و قابلیت ایجاد پوشش عملیاتی گسترده در حوزه مسئولیت سنتکام هستند. سنتکام در بیانیهای رسمی توضیح داده است که پهپادهای «لوکاس» (سامانه تهاجمی رزمی بدونسرنشین) با برد بالا و طراحی ویژه برای عملیات خودکار، اکنون در منطقه مستقر شدهاند. این پهپادها قابلیت پرتاب با سازوکارهای مختلف از جمله منجنیق، سامانههای پرتاب با کمک موشک و همچنین تجهیزات زمینی یا خودرویی متحرک را دارند.
پهپادهای مولتی-پلتفرم
«جوزف ترویک» تحلیلگر حوزه نظامی در توضیح قابلیتهای پرتاب پهپادهای لوکاس (LUCAS) بیان کرده است که این پهپادها محدود به پرتاب از زمین نیستند و میتوان آنها را از نقاط و بسترهای مختلف هدایت و بهکارگیری کرد. بر اساس این توضیحات، سامانه از مکانیسمهای پرتاب متنوعی پشتیبانی میکند و حتی امکان استقرار و پرتاب آن از روی شناورهای دریایی نیز وجود دارد؛ موضوعی که اهمیت این پهپادها را در مأموریتهای دریایی و دریا پایه افزایش میدهد. پیشتر نیز تحلیلهای نظامی در آمریکا نشان داده بودند که افزودن پهپادهای انبوه، کمهزینه و چندمنظوره به ناوگان دریایی این کشور میتواند چندلایه جدید از دفاع، تهاجم، جنگ الکترونیک، جمعآوری اطلاعات و شبکهسازی پیشرفته را ایجاد کند و کارکرد کشتیهای جنگی را از پلتفرمهای صرفاً تسلیحاتی به گرههای هوشمند شبکه جنگی تبدیل سازد. به گفته ترویک، طراحی اولیه پهپاد جدیدِ سامانه تهاجمی رزمی کمسرنشین به طور مستقیم بر اساس پهپاد شاهد-۱۳۶ ایران شکلگرفته است. ارتش با مجموعهای از شرکتهای نوآور حوزه فناوری در آمریکا برای تکمیل طراحی و تولید همکاری کرده است. وی توضیح داده است که پهپاد جدید آمریکایی «نتیجه مستقیم همان تلاش مهندسی معکوس» است و از نظر طرح کلی تقریباً همان الگوی شاهد را دنبال میکند؛ اگرچه بخشهایی از آن متناسب با نیازهای عملیاتی آمریکا بازطراحی شده است.
پهپاد FLM-136
شرکت «اسپکتر ورکس» که یکی از سازندگان این پهپادهاست، مشخصاتی برای یک طرح مرتبط به نام FLM-136 منتشر کرده است؛ پهپادی که بهعنوان «هدف تمرینی» یا پلتفرم آزمایشی تعریف شده است. بر اساس دادههای اعلامشده، این پهپاد حداکثر بردی در حدود ۷۱۵ کیلومتر دارد و قادر است تا شش ساعت در آسمان باقی بماند. ظرفیت حمل بار مفید آن (بهجز سوخت) حدود ۱۸ کیلوگرم است و با سرعتی نزدیک به ۱۳۷ کیلومتر در ساعت پرواز میکند؛ هرچند میتواند تا حدود ۱۹۴ کیلومتر در ساعت نیز شتاب گیرد. بااینحال، هنوز مشخص نیست که این ویژگیها به طور کامل بر نمونه عملیاتی شده سامانه تهاجمی رزمی مذکور نیز منطبق است یا صرفاً مربوط به نمونههای آزمایشی و اولیه میباشد.
برای مقایسه، بر اساس دادههای منتشرشده در پورتال «شبکه یکپارچهسازی دادههای محیط عملیاتی ارتش آمریکا»، پهپاد شاهد–۱۳۶ مجهز به یک موتور احتراق داخلی ۵۰ اسب بخاری است و حداکثر سرعتی حدود ۱۸۵ کیلومتر در ساعت (۱۰۰ گره دریایی) دارد. برد عملیاتی آن در نسخه استاندارد تقریباً ۲۰۰۰ کیلومتر اعلام شده است و قادر است کلاهکی با وزن ۴۰ کیلوگرم حمل کند. این پهپاد اساساً برای حملات نقطهای علیه اهداف ثابت طراحی شده و از دادههای هدفگیری پیش برنامهریزیشده استفاده میکند. در سالهای اخیر ایران طیف جدیدی از مشتقات شاهد-۱۳۶ را معرفی کرده است؛ از جمله نسخههایی با سامانههای هدایت پیشرفتهتر و همچنین یکگونه جت موتور که سرعت و برد متفاوتی ارائه میدهد. روسیه نیز از زمان آغاز همکاریهای پهپادی با ایران، تولید داخلی انواع «گِران» را بر پایه همین طرح آغاز کرده و اکنون چندین مدل مشتقشده از آن را در زرادخانه خود دارد. گزارشها نشان میدهد که هر دو کشور ایران و روسیه تلاش گستردهای برای ادغام قابلیتهای هدفگیری پویاتر، انعطافپذیرتر و واکنش محور در نسلهای جدید این پهپاد انجام دادهاند؛ موضوعی که نشاندهنده حرکت به سمت پهپادهای نیمههوشمند با قابلیت حمله به اهداف متحرک یا تغییر مسیر در میانه راه است.
اهمیت پهپادهای ارزان قیمت با کارایی بالا
کاپیتان «تیم هاکینز» اعلام کرده است که ایالات متحده اکنون به مرحلهای رسیده که نهتنها این پهپادها را بهصورت انبوه تولید میکند، بلکه برای نخستینبار آنها را در غرب آسیا مستقر ساخته است. او تأکید کرده است که این روند «چرخش معکوس سناریو در برابر ایران» محسوب میشود؛ یعنی استفاده آمریکا از همان مدلی که ایران از طریق حجم بالای حملات پهپادی در منطقه ایجاد کرده بود. به باور سرپرست تیم تخصصی سنتکام در پایگاه هوایی «مک دیل»، مشاهده عملیات روسیه در اوکراین و همچنین پیامدهای حملات پهپادی ایران و گروههای همسو علیه رژیم صهیونیستی، ثابت کرده که این تاکتیک توان ایجاد اختلال گسترده دارد و هزینههای دفاعی بسیار سنگینی بر دشمن تحمیل میکند. از نظر آمریکا، اکنون نوبت آن است که از همان «کتاب راهبردی ایران» استفاده و آن را علیه ایران بازگرداند.
اگرچه تاکنون نیروی ویژه ضربت عقرب از پهپادهای جدید خود در عملیات واقعی استفاده نکرده، اما این پهپادها در منطقه علیه اهداف آزمایشی پرتاب شدهاند و توانمندی عملیاتی آنها تأیید شده است. هاکینز اشاره کرده که افزایش ظرفیت دفاعی و تهاجمی آمریکا در منطقه یک سیاست همزمان است و «گاهی دفاع مؤثر از مسیر حمله کارآمد حاصل میشود». پیشتر، دستکم بهصورت علنی، ارتش آمریکا این پهپادها را عمدتاً بهعنوان اهداف تمرینی یا مدل شبیهساز تهدید برای آزمایش و آموزش در نظر میگرفت، نه به منزله یک سامانه تهاجمی عملیاتی.
بهعلاوه، این سامانه میتواند علیه انصارالله یمن نیز مورد استفاده قرار گیرد. با وجود اینکه دولت آمریکا آتشبس رسمی با این گروه را اعلام کرده است اما قابلیت عملیاتی برای هدف قرار دادن آنها در صورت نیاز وجود دارد. بااینحال، به گفته او، چالش اصلی در یمن «پیداکردن هدف» است نه «نبود ظرفیت تهاجمی». در چارچوب راهبرد کلان، مزیت پهپادهای مشابه شاهد برای آمریکا تنها به غرب آسیا و شمال آفریقا محدود نمیشود. این سامانهها ظرفیت ایجاد «حجم گسترده آتش کمهزینه» را فراهم میکنند؛ حجمی که توان فرسایش دفاع دشمن را افزایش داده و با روند ارتش آمریکا در توسعه سیستمهای تسلیحاتی دوربرد، ارزانقیمت و انبوهساز همراستا است.
قابلیتهای جدید
قابلیتهای جدید پهپادهای مدرن میتوانند بهصورت پیوسته و در طول زمان ارتقا یابند؛ بهویژه زمانی که طراحی آنها بر پایه مدولار بودن و معماریهای باز انجام شده باشد. این نوع معماری امکان ادغام نسخههای جدیدتر حسگرها، سامانههای ناوبری و اجزای هوش مصنوعی را بدون نیاز به تغییرات بنیادین در ساختار پهپاد فراهم میکند. همانطور که پیشتر اشاره شد، فناوریهای نوین موقعیتیابی، ناوبری و زمانبندی در حال بهبود مداوم هستند و حتی پهپادهای ارزانقیمت و مناسبِ حملات دقیق نیز میتوانند از این انعطافپذیری برای مقابله با جنگ الکترونیکی بهرهمند شوند. ورود اولیه هوش مصنوعی به پهپادهای ردهپایین نیز در آستانه تحقق است؛ قابلیتی که امکان ناوبری خودکار تطبیقی بدون GPS و حتی حمله به اهداف متحرک را فراهم خواهد کرد.
با این روند، اثربخشی جنگ الکترونیکی برای مختلسازی این سامانهها کاهش مییابد. نکته اساسی این است که در آینده نزدیک، داشتن دهها هزار پهپاد کمهزینه اما واقعاً تهدیدکننده – که تنها کسری از قیمت یک موشک کروز یا بالستیک استاندارد را دارند – میتواند کارآمدترین سامانههای پدافند هوایی دشمن را به طور کامل اشباع و بیاثر کند. این ظرفیت، یکی از عناصر حیاتی هر درگیری بزرگ در آینده خواهد بود. به گفته تیم هاوکینز، توسعه این پلتفرمها با سرعت ادامه دارد؛ بهویژه پهپادهای تهاجمی کمهزینه که علاوه بر مقیاسپذیری، قابلیت ارتقای مستمر در طول زمان را نیز دارند. در این بازار، اسپکتر ورکس تنها بازیگر فعال نیست. شرکت آمریکایی گریفون آئرواسپیس نیز در حال عرضه پهپادی مشابه خانواده شاهد، با نام Arrowhead MQM-172 به نیروهای مسلح ایالات متحده است.
تهدیدات امنیتی این تحول برای جمهوری اسلامی ایران
استقرار عملیاتی نسخه مهندسی معکوس شده پهپاد شاهد توسط ارتش آمریکا در غرب آسیا، یک تغییر راهبردی مهم برای واشنگتن محسوب میشود و پیامدهای امنیتی زیر را به همراه دارد:
- خنثیسازی مزیت پهپادی ایران
مزیت پهپادی ایران در سالهای اخیر، حجم انبوه، برد بالا و هزینه کم پهپادهای شاهد بود. اکنون آمریکا با تولید انبوه نسخه مشابه، سعی دارد این مزیت را کماثر کرده و به سطحی از تقارن تاکتیکی برسد. - قدرت اجرای حملات فرسایشی علیه عمق استراتژیک ایران
نسخه آمریکایی شاهد میتواند برای حملات موجی علیه پایگاهها، سامانههای پدافندی و زیرساختهای حساس در داخل ایران یا علیه نیروهای همسو در منطقه استفاده شود. این موضوع، الگوی جنگ فرسایشی پهپادی را علیه خود ایران بازتولید میکند. - افزایش احتمال عملیات پیشدستانه
استقرار این پهپادها در غرب آسیا و شمال آفریقا به معنای آن است که آمریکا امکان اجرای عملیات کمهزینه، از راه دور و بدون خطر تلفات انسانی را به دست آورده است؛ امری که آستانه تصمیمگیری برای حمله را کاهش میدهد. - ارتقای قدرت ضربه به خطوط پشتیبانی محور مقاومت
این پهپادها میتوانند علیه نیروهای مقاومت در عراق، سوریه، لبنان یا یمن بهصورت دقیق و ارزان استفاده شوند؛ موضوعی که نظم شبکه مقاومت را تهدید میکند. - اختلال در بازدارندگی ایران
بازدارندگی ایران تا حدی بر هزینهزایی برای دشمن متکی بود؛ اما تولید نسخه آمریکایی شاهد با قیمت مشابه (۳۵ هزار دلار) باعث میشود آمریکا نیز وارد میدان بازدارندگی کمهزینه شود و موازنه را تغییر دهد. - تغییر محاسبات امنیتی منطقه
کشورهای عرب خلیجفارس بهواسطه دسترسی آمریکا به این فناوری، احساس امنیت بیشتری خواهند کرد و ممکن است در تعاملات منطقهای با ایران مواضع سختتری اتخاذ کنند.
دیدگاه