دیدار محمد بنسلمان و دونالد ترامپ در نیویورک در زمانی انجام شد که غرب آسیا زیر فشار موجی از بحرانهای امنیتی از جنگ غزه و درگیریهای مستقیم ایران و رژیم صهیونیستی تا حملات صهیونیستها به لبنان و دوحه و بیثباتی مرزهای سوریه قرار داشت. این وضعیت، عربستان را به سمت احتیاط راهبردی سوق داده بود؛ زیرا ریاض ناچار بود همزمان پیامدهای جنگ غزه، بازیگری تهران و اقدامات تهاجمی تلآویو را مدیریت کند.
اظهارات اخیر توماس باراک، درباره نامشروع بودن مرزهای خاورمیانه و اصالت «روستاها و قبایل» به جای دولت-ملتها، موجی از واکنشها را در منطقه برانگیخته است. این گفتمان تحولی بنیادین در رویکرد سیاست خارجی آمریکا به خاورمیانه است که با دکترین استراتژیک رژیم صهیونیستی همسویی عمیقی دارد. این یادداشت تلاش میکند با بررسی گفتههای باراک و تطبیق آن با اسناد استراتژیک موجود، سه سناریوی محتمل برای آینده منطقه ترسیم کند.
تحلیلگران بسیاری موضوع نوسانات قیمت نفت در خلیجفارس را یکی از عوامل تعیینکننده در بحث جنگ میدانند. بهطوری که به نقل از برخی، نگرانی ترامپ از شوک نفتی ناشی از جنگ در منطقه جنوب غرب آسیا یکی از عوامل اصلی توقف جنگ و تداوم آتشبس تا امروز بوده است. به همین علت در این گزارش با اتکا به گزارشها و مقالات اندیشکدهها و خبرگزاریهای مطرح جهان و روند تحولات جنگ توضیح خواهیم داد که اخبار مربوط به جنگ، زد و خوردها و بهطور کلی تبادل آتش بین ایران و رژیم اسرائیل تابعی از ریسکپریمیوم (احساس خطر از سوی بازار پس از وقوع اولین حادثهای که تجارت جهانی را مختل کند) انتقال نفت در جهان و ارزیابی بازار انرژی از احتمال تشدید تنش است. همچنین خواهیم دید که این نگرانی از همان روزهای نخست جنگ در تحلیلهای بازار و گزارشهای انرژی منعکس شده است.
اقتصاد دیجیتال عراق در سالهای اخیر بهعنوان یکی از پویاترین و سریعترین بخشهای اقتصادی این کشور ظهور کرده است. افزایش جمعیت جوان، حرکت تدریجی دولت عراق بهسوی خدمات الکترونیکی و ظرفیت این کشور برای تبدیلشدن به محور ترانزیت و تبادل داده در منطقه، موجب توجه بازیگران متعدد داخلی و خارجی به این حوزه شده است. همانگونه که بهرهبرداری اقتصادی بازیگران غربی از بخش نفت عراق بهعنوان یکی از چالشهای این حوزه مطرح بود، اکنون صنعت ارتباطات و فناوری اطلاعات نیز به کانون توجه برخی گروهها و کشورها قرار گرفته است. بغداد دو هدف را دنبال میکند: نخست، ایجاد منابع مالی برای استمرار فعالیتهای خود و دوم، نقشآفرینی در حوزه کنترل و نظارت بر جریان دادهها بهمنظور افزایش قدرت اثرگذاری اجتماعی و مدیریت میدان امنیتی در برابر نفوذ طرف دیگر.
در سالهای اخیر قاره آفریقا به یکی از مناطق مهم رقابت بین قدرتهای بزرگ و میانی تبدیل شده و هر یک از آنها به دنبال گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی خود در این قاره هستند. برای رمزگشایی از این روند میتوان به انگیزههای مختلفی مانند منابع بکر و طبیعی به ویژه معادن و عناصر خاکی کمیاب اشاره کرد که این امر در نهایت به رقابت سخت و حتی درگیریهای نیابتی نظامی مانند جمهوری دموکراتیک کنگو و رواندا نیز انجامیده که قربانی اصلی آن منافع کشورهای میزبان و مردم عادی است. سودان نیز نمونه بارز این جاهطلبی به ویژه امارات متحده عربی است. در این میان، به جرات میتوان گفت که شاخ آفریقا شامل اریتره، اتیوپی، جیبوتی، سومالی و اتیوپی، نسبت به سایر مناطق آن از اهمیت راهبردی برخوردار است که شاید مهمترین دلیل آن پیوستگی با دریای سرخ و کنترل بخش مهمی از تجارت جهانی است. در واقع، نزدیکی جغرافیایی شاخ آفریقا به یمن و باب المندب نیز یکی از دلایل اصلی تشدید رقابت در این منطقه به ویژه از سوی عربستان سعودی و امارات متحده عربی است.
ایالات متحده با استقرار نخستین واحد عملیاتی مجهز به پهپادهای کامیکازه (انتحاری) کمهزینه که نسخه مهندسیمعکوسشدهای از پهپاد ایرانی شاهد-۱۳۶ محسوب میشوند؛ وارد مرحله جدیدی از راهبرد پهپادی خود در غرب آسیا شده است.
پس از تحولات سیاسی و میدانی اخیر در سوریه، حضور آمریکا در شمالشرق کشور وارد مرحله تازهای شده است. در حالیکه از ابتدای ۲۰۲۵ گزارشهایی درباره کاهش نیرو و تخلیه برخی پایگاهها در دیرالزور منتشر شد، شواهد میدانی و تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که این روند به معنای خروج نیست، بلکه بیشتر شبیه جابجایی و متمرکزسازی حضور در محور شرقی-شمالشرقی سوریه است. این تغییر همزمان با کاهش فعالیت در پایگاههای دیرالزور و رشد زیرساختی در چند پایگاه شرقی بهویژه «قصرک »و «شدادی» مشاهده میشود. همزمانی این دو روند متضاد – کاهش حضور در غرب و توسعه در شرق – پرسش اصلی را شکل میدهد: راهبرد واقعی آمریکا در سوریه چیست؟ خروج تدریجی یا بازآرایی برای مرحله جدید؟
این گزارش به بررسی سیاست تهاجمی و توسعهگرایانه امارات متحده عربی در دهههای اخیر، بهویژه در دوران رهبری محمد بن زاید، میپردازد. در این چارچوب، امارات با تکیه بر قدرت اقتصادی، منابع مالی گسترده و حمایت ایالات متحده، نفوذ خود را از خلیج فارس تا شاخ آفریقا گسترش داده است. دشمنی با جریانهای اسلام سیاسی و همسویی راهبردی با آمریکا، از ارکان اصلی سیاست خارجی ابوظبی محسوب میشود. ساختار جمعیتی خاص این کشور و اتکای آن به نیروی کار مهاجر، زمینهساز رویکردی متفاوت در قدرتسازی منطقهای شده است. گزارش نشان میدهد چگونه امارات با بهرهگیری از بیثباتی سیاسی در کشورهای آفریقایی و یمن، به بازیگری اثرگذار در معادلات ژئوپلیتیکی منطقه تبدیل شده است.
این گزارش به افشای شبکهای گسترده از پایگاههای نظامی و اطلاعاتی امارات در مسیرهای راهبردی اقیانوس هند تا دریای سرخ میپردازد؛ شبکهای که بهمنزله حلقه کنترل بر شریانهای حیاتی کشتیرانی منطقه عمل میکند. در ادامه، نقشآفرینی مستقیم رژیم صهیونیستی و آمریکا در شکلگیری این ساختار امنیتی و تأثیر آن بر معادلات پس از طوفانالاقصی و مهار انصارالله بررسی میشود.
این گزارش به بررسی چرخش تدریجی جوزف عون در مواجهه با حملات صهیونیستها میپردازد؛ تغییری که از رویکردی محتاطانه به سیاستی فعالتر رسیده است. روایت حاضر نشان میدهد این تحول راهبردی چگونه تحتتأثیر معادلات داخلی لبنان، فشارهای منطقهای و ملاحظات بینالمللی شکل گرفته است.
جنگ سایبری دوازدهروزه میان ایران و اسرائیل (۲۲ تا ۲۸ خرداد) با عملیات «طلوع شیران» آغاز شد و به افزایش ۷۰۰ درصدی حملات سایبری علیه زیرساختهای اسرائیل انجامید. واحد ۸۲۰۰ که مسئول عملیات SIGINT، رمزگشایی و جنگ سایبری است، نقش محوری در این درگیری ایفا کرد. این واحد که از دهه ۱۹۵۰ تاکنون به یکی از پیشرفتهترین واحدهای نظامی سایبری جهان تبدیل شده، افراد آموزشدیده در آن بعدها شرکتهای برجستهای مانند Check Point، CyberArk و Palo Alto Networks را تأسیس کردهاند.
در فضای مجازی پیرامون داعش، «امنیت عملیاتی» یا “OPSEC” به موضوعی حیاتی تبدیل شده است. با افزایش فشار نهادهای امنیتی و قانونی، رسانههای وابسته به این گروه تلاش کردهاند تا با انتشار راهنماهای امنیتی، به حامیان خود برای فعالیت در فضای آنلاین، آموزش دهند. در این میان، «بنیاد آفاق الکترونیک» یا “EHF” که سابقاً پیشگام این عرصه بود، پس از وقفهای سهساله، بار دیگر با انتشار مجموعهای جدید از راهنماهای امنیتی، به عرصه بازگشته است. این گزارش به تحلیل دلایل این بازگشت میپردازد.
توافق اخیر بین ترکیه و عراق در حوزه آب و انرژی شامل مکانیسم تأمین مالی پروژههای آبی امضا شده در اوایل ۲۰۲۴ و توسعهیافته تا بستههای ترکیبی نفتی- آبی در نوامبر ۲۰۲۵ یک تحول راهبردی در مدیریت منطقهای اطراف رودهای دجله و فرات پدید آورده است. در سطح عملی، آنکارا با شبکهای از سازوکارهای حقوقی، فنی و مالی، ورود شرکتهای ترکیهای و تأمین مالی پروژهها، ظرفیت تعیین جریان آب، کیفیت و تخصیص منابع آبی ورودی به عراق را به نحو قابلملاحظهای تقویت کرده است. بغداد در موقعیتی قرار گرفته که بهجای اعمال حاکمیت کامل بر منابع مشترک، بهتدریج وارد سازوکارهایی میشود که دسترسی و تصمیمگیری بلندمدت را به شرکای خارجی خود خصوصاً ترکیه و بازیگران بینالمللی همکار با آنکارا واگذار مینماید. این وضعیت از جهات حقوقی، اقتصادی، زیستمحیطی و امنیتی پیامدهایی جدی برای ثبات داخلی عراق، توان تولیدی کشاورزی، امنیت غذایی و استقلال استراتژیک دولت مرکزی در بغداد را به همراه دارد.
انتصاب «مارک ساوایا» کارآفرین عراقیتبار کلدانی-آشوری بهعنوان فرستاده ویژه رئیسجمهور آمریکا در امور عراق در آبان ۱۴۰۴، فراتر از یک اقدام دیپلماتیک معمول ارزیابی میشود. این انتصاب در مقطعی انجام شد که تنشها میان واشنگتن و گروههای مقاومت افزایش یافته و عراق در آستانه انتخابات پارلمانی قرار داشت. از دید تحلیلگران، این اقدام بخشی از راهبرد کلان دولت ترامپ برای بازتعریف نقش عراق در نظم منطقهای و مهار نفوذ ایران است. به بیان دیگر ساوایا، علاوه بر جایگاه نمادین خود بهعنوان نماینده اقلیتهای مسیحی، مأموریتی چندوجهی بر عهده دارد که سه محور اصلی آن بازسازی روابط بغداد و واشنگتن، تقویت سرمایهگذاری و حضور اقتصادی آمریکا و بازآرایی ساختار امنیتی عراق در جهت منافع غرب ارزیابی میشود.
پس از سقوط بشار اسد، حضور نظامی ایالات متحده در سوریه دستخوش تغییرات راهبردی متعددی شده است، بهویژه پس از آنکه دولت ترامپ اعلام کرد قصد دارد نیروهای خود را کاهش دهد. در حالیکه در ماههای اخیر برخی پایگاهها شاهد خروج نیروها بودهاند، بررسیهای بیشتر نشان میدهد روندی معکوس در حال شکلگیری است: گسترش سریع و افزایش فعالیت در پایگاه «قصرک» در حومه الحسکه. پرسش اینجاست که این تحرکات چه چیزی را درباره راهبرد واشنگتن در شمالشرق سوریه آشکار میکند و در واقع چه اتفاقی در پایگاه قصرک و تأسیسات آمریکایی در دیرالزور در حال رخ دادن است؟
