کشتار “خوجالی” (Xocali/Khojaly) از دوربین آوینی قره باغ ؛ قسمت دوم

قسمت اول را اینجا بخوانید :

کشتار خوجالی از نمای نزدیک :

خوجالی شهری با ۶۰۰۰ تا ۷۰۰۰ نفر جمعیت(در سال ۱۹۹۱) پس از یک سلسله عملیات منسجم از طرف نیروهای ارمنی و تصرف کلیه روستاهای پیرامونی، با تصرف دو روستای “قوشچولار” (Quşçular) و “مالی بیلی” (Malibayli) در شرق استپاناکارت (Stepanakert / Xankəndi) آخرین کوره راههای ارتباط زمینی با جهان خارج را در ۳۰ اکتبر ۱۹۹۱ از دست می دهد و ارتباط با نیروهای آذربایجانی تنها از طریق فرودگاه خوجالی و کمک های گاه و بی گاه هلیکوپترها، ممکن است.

بنا بر ادعای طرف ارمنی از اوایل ماه فوریه از طریق پیامهای رادیویی و بلندگوها بارها به ساکنان خوجالی، از قریب الوقوع بودن حمله اطلاع داده می شود (مورد تایید بسیاری از منابع از جمله کتاب “باغ سیاه” نوشته “توماس دوال” صفحه ۱۷۲ پاراگراف ما قبل آخر و “عین الله فتح الله اف” خبرنگار مستقل آذربایجانی که به تفصیل در مورد آن خواهیم گفت).

طرف ارمنی مدعیست کریدور امنی برای خروج غیر نظامیان از شهر درحاشیه رودخانه گرگر / کرکر (Gargar çay / Gargar river)
در نظر گرفته شده بود تا خوجالی را به مقصد شهر آقدام (Agdam) در شمال که تحت تسلط نیروهای آذری بود، ترک کنند.

حمله در ساعات پایانی شامگاه ۲۵ فوریه آغاز می شود و تا سحرگاه ۲۶ فوریه ادامه می یابد. در فاز اول حمله نیروهای شبه نظامی جمهوری خودخوانده قره باغ از شهر استپاناکارت (پایتخت جمهوری قره باغ) با پشتیبانی نیروهای هنگ ۳۶۶ ام از لشکر ۲۳ ام زرهی-موتوریزه اتحاد جماهیر شوروی سابق ( این نیرو ها پس از فروپاشی شوروی به عنوان بازوی نظامی روسیه در منطقه قره باغ کوهستانی (Dağlıq qarabağ / Nagornu karabag ) به روسیه وفادار ماندند و تحت فرماندهی نیروهای مسلح روسیه بودند.) به فرودگاه شهر خوجالی یورش بردند و طی دقایق ابتدایی حمله موفق به تصرف فرودگاه شدند.

نیروهای مدافع فرودگاه که تحت فرماندهی “الف حاجیف” (əlif haciyev ) بودند به داخل شهر عقب نشینی کردند. (مجموع قوای تحت فرماندهی حاجیف حداکثر ۱۶۰ نفر بود و بخشی از قوای موسوم به Omon ها به حساب می آمدند) همزمان شبه نظامیان ارمنی از محور “مهدی بیلی” (Mextişen/Mehdibayli )در غرب و “تزه بینا” (Təzəbinə) در شمال، شهر را آماج حملات خود قرار دادند.

طرف آذری مدعیست شبه نظامیان ارمنی محور چهارمی را از شرق و روستای Katuk (فلش زرد رنگ در نقشه) گشوده اند. این ادعا بسیار دور از ذهن است چرا که اگر چنین حمله ای صورت گرفته باشد، خروج غیر نظامیان از شهر ممکن نبوده. نیروهای تدافعی شهر که با حجم آتش مافوق تصور خودروهای زرهی bmp و تانکها روبرو می شوند، (این از اولین عملیاتهاییست که نیروهای شبه نظامی ارمنی با “تانک” پشتیبانی میشوند.) پس از دو ساعت “مبارزه” (مطابق ادعای المان محمدف فرماندار خوجالی) مجبور به ترک شهر می شوند.

بنابر ادعای رییس اداره اجرائیات/فرمانداری خوجالی المان محمدوف (Elman mohamadov) در مصاحبه با چنگیز مصطفایف در تاریخ ۲۵ فوریه در زمان حمله حداقل ۳۰۰۰ نفر در شهر ساکن بوده اند. (در ویدیو شماره ۱ مصاحبه را با زیرنویس فارس ببینید)

ویدیو شماره ۱ با زیر نویس “فارسی”
زمان: ما بین ۲۹ فوریه تا ۲ مارس ۱۹۹۲ بلافاصله پس از فاجعه خوجالی
مکان : آقدام
مصاحبه چنگیز و المان محمدف فرماندار خوجالی که جان سالم به در برده است.

دانلود ویدیو(کیفیت پایین)
دانلود ویدیو(کیفیت متوسط)

مردم از تنها راه خروجی ممکن (کریدور ادعایی ارامنه) اقدام به خروج از شهر می کنند. از عرض رودخانه گرگر عبور کرده و به قصد رسیدن به مواضع نیروهای آذری به سمت شهر آقدام حرکت می کنند.

در عمل اما آوارگان مسیر واحدی را برای حرکت به سمت آقدام انتخاب نکرده اند و بنا بر “ادعای” طرف آذری تعداد زیادی از آنها در مناطقی که در نقشه مشخص (مشخص شده با علامت مرگ) است در اثر آتش باری ارامنه کشته می شوند. ( آمار این کشتار بسیار ضد و نقیض بوده اما بنا بر آمار مورد قبول جمهوری آذربایجان حداکثر ۶۳۰ نفر کشته و … داشته است.)

? جرائم ارامنه و چند مطلب پیرامون آن :

۱. طرف ارمنی ادعا می کند، حمله به خوجالی با هدف تسلط بر سکوهای پرتاب موشک های گراد این شهر بوده تا مانع تخریب گسترده استپاناکرت و کشتار غیرنظامیان شوند. اما واقعیت امر این است که خوجالی یک شهر فوق راهبردی برای ارامنه محسوب می شد چرا که تنها فرودگاه قره باغ در آن واقع شده بود، تا قبل از سقوط شهر “لاچین” به تاریخ ۱۷ می ۱۹۹۲ ارتباط زمینی بین قره باغ کوهستانی و ارمنستان از معبر بسیار خطرناک اطراف لاچین صورت می گرفت و در واقع ارتباط بین جمهوری ارمنستان و قره باغ چه از طریق زمین و چه از آسمان به شدت تحت کنترل نیروهای آذری بود.

بزرگراه استپاناکرت-عسکران-مارتاکرت (در نقشه) و خط آهن قره باغ از خوجالی عبور می کرد و تسلط بر خوجالی یعنی به دست گرفتن ابتکار عمل در قره باغ. چه اینکه پس از سقوط خوجالی به صورت دومینو وار شهرهای “لاچین” و “شوشا” سقوط می کنند. سقوط خوجالی یعنی برقراری خط لجستیک هوایی بین ایروان و استپاناکرت، سقوط لاچین یعنی برقراری خط لجستیک زمینی بین ایروان و استپاناکرت و سقوط شوشا یعنی از دست دادن بلندیهای مشرف به استپاناکرت.

مخلص کلام اینکه، پذیرش ادعای حفاظت از شهروندان استپاناکرت توسط ارامنه برای توجیه حمله به خوجالی ساده لوحانه به نظر میرسد.

۲. انتخاب تاریخ عملیات (۲۶ فوریه) بزرگترین خطا یا جنایت سهوی یا عمدی ارامنه در این ماجراست. این تاریخ با یک روز اختلاف یادآور سالگرد کشتار تلخ “سومگاییت” یا “سومقاییت” ( Sumqait / Sumgait ) در ۲۷ فوریه سال ۱۹۸۸ (قبل از جنگ قره باغ)در شهر ساحلی سومگاییت در نزدیکی باکوست که طی آن، آذری ها به صورت سازمان یافته، دست به کشتار وسیع ارامنه ساکن این شهر زدند.

انتخاب چنین تاریخی برای انجام عملیات، بالفرض که به صورت تصادفی بوده باشد و در سطح فرماندهی کلان عملیات این تقارن زمانی بدون غرض انتخاب شده باشد، به شدت می توانست نیروهای میدانی را علیه غیر نظامیان آذری تحریک کند. چه اینکه در ویدیو شماره ۱ در مصاحبه چنگیز با “المان محمدف” فرماندار خوجالی دقیقا به این موضوع اشاره شده است محمدف می گوید : ” یک اسیر ارمنی گرفتیم و او به ما گفت در سالگرد کشتار سومگاییت، عملیات وسیعی انجام خواهد شد و شما را قتل عام خواهند کرد.”
به علاوه “توماس د وال” (Thomas de waal ) در کتاب “باغ سیاه” ( black garden) در صفحه ۱۷۱ و ۱۷۲ با استناد به نقل قول هایی از مقامات ارمنستان انگیزه انتقام گیری از آذری ها به خاطر کشتارهای سومگاییت را منتفی ندانسته. ( کتاب باغ سیاه از معدود مراجعی است که طرفین درگیر در کشتار در نامه های خود به سازمان ملل به آنچه در کتاب به سود خود دیده اند، استناد کرده اند در واقع کتابی است که بندهایی از آن مورد تایید یکی از طرفین می باشد. )

متن کامل کتاب “باغ سیاه” نوشته توماس د وال : دانلود

چنگیز مصطفایف در تاریخ ۲۹ فوریه به تنهایی و در در تاریخ ۲ مارس به همراه تعدادی از خبرنگاران خبرگزاریهای بین المللی با هلیکوپتر به محل حادثه می رود و از اجساد قربانیان فیلم برداری می کند.

پس از چند روز مباحثه در پارلمان، تصاویر دوربین چنگیز در تاریخ ۶ مارس در پارلمان آذربایجان نمایش داده می شود، هم زمان دهها هزار نفر از مردم خشمگین باکو، ساختمان مجلس رو محاصره می کنند و ایاز مطلبوف رییس جمهور پس از مشاهده ویدیوی قربانیان مثله شده، در چند جمله کوتاه ضمن پذیرش مسئولیت این کشتار و اینکه “بعضی از دوستان و همکاران” به او کمک نکردند و اینکه “همه ما مقصریم”، استعفای خود را اعلام می کند و از نمایندگان می خواهند که استعفای او را بپذیرند. هم زمان با صحبتهای مطلبوف عده ای از معترضین وارد لابی پارلمان شده و صدای فریادهای آنها در بین سخنان مطلبوف شنیده می شود. ( لحظه تاریخی استعفای ایاز مطلبوف و محاصره پارلمان توسط مردم را در ویدیو شماره ۲ ببینید.)

ویدیو شماره ۲
۱۹۹۲/۳/۶
پخش ویدیو های چنگیز از کشتار خوجالی و محاصره پارلمان توسط مردم
در هنگام صحبت های مطلبوف در مورد استعفا، صدای فریاد مردمی که وارد لابی مجلس شده اند به گوش می رسد.

در واقع تصاویر چنگیز از کشتار خوجالی نقطه عطف تاریخ آذربایجان در گذار از کمونیست به شرایط فعلی محسوب می شود. چنگیز به علت مخابره این تصاویر و اشک ها و ناله های جانسوزش، به هنگام ثبت تصاویر به نشان “قهرمان ملی آذربایجان” (Azərbaycanın milli qəhrəmanı ) دست می یابد.

تقریبا هیچ اثر و مقاله ای در مورد خوجالی نیست که نامی از چنگیز در آن برده نشده باشد، از جمله همین کتاب “باغ سیاه” (فایل شماره یک) صفحه ۱۷۲ و ۱۷۳، در واقع تمام دنیا خوجالی را با ویدیوهای چنگیز و چنگیز را با خوجالی می شناسد.

نکته جالب این جاست که ویدیو های چنگیز در خود آذربایجان همواره با سانسور منتشر می شود، غالبا نسخه خام ویدیو نمایش داده نمی شود و با موسیقی و افکت و برش های مختلف به نمایش در می آید. حکومت آذربایجان سعی می کند با جعل تصاویر و ویدیوهای ساختگی از جا زدن کشتارهای فلسطین و کوزوو گرفته تا ساخت ویدیوهای جعلی کمتر به تصاویر چنگیز استناد کند. (با یک سرچ کوچک در اینترنت این تصاویر جعلی را خواهید یافت)

در خصوص کیفیت وقوع کشتار، اختلاف نظر و اطلاعات ضد و نقیض طرفین، تبانی خبرنگاران با طرفین، تحت فشار بودن شهود و گذشت بیش از ۲۵ سال از زمان وقوع حادثه، بررسی دقیق موضوع بسیار دشوار شده است.

اما خوشبختانه چنگیز چه در ثبت موقعیت مکانی محل حادثه و چه در ثبت مشاهدات بازماندگان حادثه در سریع ترین زمان بعد از وقوع حادثه بسیار حرفه ای عمل کرده و دقت نظر در تصاویر جوابگوی ابهامات بسیاری خواهد بود.

ادامه دارد…

در قسمت بعدی بخوانید :
نقش جمهوری آذربایجان در کشتار “خوجالی” از دریچه دوربین چنگیز مصطفایف

پی نوشت:
تماشای ویدیو مصاحبه چنگیز و المان محمدف (ویدیو شماره ۱) ضمن آشنایی با نحوه دقیق رویداد، برای مباحث قسمت بعد ضروری است؛ویدیو زیرنویس فارسی دارد.