پروژه «چهار دریا» با هدف تبدیل سوریه به کریدور انرژی و هاب ترانزیتی جهت اتصال دریای کاسپین، سیاه، مدیترانه و خلیج فارس، پس از جنگ اخیر آمریکایی-صهیونیستی و انسداد تنگه هرمز، مجدداً به عنوان یک راهبرد ژئوپلیتیکی برای دور زدن این آبراه حیاتی مورد توجه قرار گرفته است. این ابتکار که با منافع اقتصادی و امنیتی بازیگرانی چون امارات، اردن، عراق، ترکیه، جمهوری آذربایجان و به‌ویژه رژیم صهیونیستی (با هدف ادغام در اقتصاد منطقه و تضعیف اهرم فشار ایران) پیوند خورده است، با چالش‌های بنیادینی نظیر ویرانی زیرساخت‌های سوریه، شکنندگی امنیتی، نیاز به سرمایه‌گذاری عظیم و فقدان مشروعیت داخلی مواجه است.

تحولات ژئوپلیتیکی غرب آسیا نشان می‌دهد که منطقه در حال ورود به مرحله‌ای جدید از بازآرایی ائتلاف‌ها و شکل‌گیری محورهای نوین است. در این میان، طی سه ماه اخیر دو محور نوظهور بیش از سایر الگوهای ائتلافی مورد توجه قرار گرفته‌اند. محور نخست، ائتلاف چهار ضلعی متشکل از برخی قدرت‌های بزرگ جهان اسلام سنی از جمله عربستان سعودی، ترکیه، پاکستان و مصر است که تلاش دارد با تکیه بر ظرفیت‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی خود، نقش فعال‌تری در تحولات منطقه‌ای ایفا کند. محور دوم، ائتلاف شش ضلعی است که رژیم صهیونیستی، هند، امارات متحده عربی، یونان، قبرس و برخی بازیگران آفریقایی و آسیایی را در بر می‌گیرد و هدف آن ایجاد شبکه‌ای از همکاری‌های امنیتی، اقتصادی و فناورانه در برابر تهدیدات مشترک ادعایی است. شکل‌گیری این ائتلاف‌ها صرفاً بیانگر رقابت‌های کلاسیک نیست، بلکه بازتابی از تلاش بازیگران برای بازتعریف جایگاه خود در نظم منطقه‌ای در حال گذار محسوب می‌شود.

جنگ فوریه ۲۰۲۶ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، برآیندی از راهبرد کلان مهار چین، مقابله با بسط نفوذ منطقه‌ای تهران و اتکا به برآوردهای نادرست از میزان تاب‌آوری و شکنندگی داخلی ایران بود که با مقاومت غیرمنتظره ساختارها و غافلگیری راهبردی در اختلال تنگه هرمز، به یک شکست محاسباتی برای مهاجمان تبدیل شد. در پی این بن‌بست میدانی و تحمیل هزینه‌های سنگین جهانی، واشنگتن در تلاش است تا با پیاده‌سازی راهبرد زیرساختی «عملیات سرریز» برای دور زدن خلیج فارس و تمرکز موقت بر یک «توافق محدود» هسته‌ای، بحران را مدیریت کرده و زمان بخرد؛ در مقابل، تل‌آویو ضمن تعمیق ادغام ساختار نظامی خود با آمریکا، جبهه درگیری را به سمت مهار حزب‌الله لبنان سوق داده و همزمان از طریق جنگ شناختی، اطلاعاتی و هدایت تحرکات ضدامنیتی، پروژه فرسایش از درون و تشدید گسل‌های قومی و اجتماعی در ایران را دنبال می‌کند.

خروج امارات متحده عربی از اوپک در می ۲۰۲۶، تصمیمی راهبردی ناشی از تمایل این کشور به حداکثرسازی تولید و درآمدهای نفتی، رهایی از محدودیت‌های سهمیه‌ای و سلطه عربستان و روسیه، و همچنین همسویی بیشتر با منافع اقتصادی و امنیتی ایالات متحده در پی تنش‌های منطقه‌ای است. این اقدام اگرچه با افزایش عرضه و احتمال کاهش قیمت جهانی نفت، رقابت در بازارهای آسیایی را تشدید کرده و با تضعیف جایگاه اوپک، چالش‌های جدی برای درآمدهای ارزی ایران ایجاد می‌کند، اما در مقابل، با تعمیق شکاف‌های ژئوپلیتیکی میان امارات و عربستان، فرصت‌های جدیدی را برای موازنه قدرت، افزایش وزن نسبی ایران در ساختار باقی‌مانده سازمان و ایجاد فضاهای جدید در دیپلماسی انرژی فراهم می‌آورد.

این مقاله نشان می‌دهد که برتری نظامی آمریکا به‌شدت به مواد معدنی حیاتی وابسته است، در حالی که چین کنترل بخش بزرگی از زنجیره تأمین و فرآوری این منابع را در اختیار دارد. این وابستگی، مواد معدنی را از یک مسئله صنعتی به یک اهرم ژئوپلیتیکی و امنیتی تبدیل کرده است. در نتیجه، رقابت آینده آمریکا و چین بیش از گذشته به کنترل زیرساخت‌های تولید، فناوری و منابع راهبردی وابسته خواهد بود.

جنگ رمضان شکاف‌های پنهان میان آمریکا و متحدان اروپایی را آشکارتر کرد و نشان داد که وابستگی عملیاتی اروپا به ناتو همچنان پابرجاست، اما اعتماد سیاسی به رهبری واشنگتن در حال فرسایش است. فشارهای ناشی از بحران انرژی، هزینه‌های امنیتی و عدم مشارکت مؤثر اروپا در تصمیم‌گیری‌های راهبردی، زمینه را برای تقویت گرایش‌های استقلال‌طلبانه در حوزه دفاعی فراهم کرده است. در نتیجه، محتمل‌ترین مسیر پیش‌رو نه فروپاشی ناتو، بلکه حرکت تدریجی به سمت مدلی است که در آن اروپا نقش امنیتی مستقل‌تری ایفا می‌کند و رهبری آمریکا بیش از گذشته به موضوعی قابل مذاکره و چالش‌برانگیز تبدیل می‌شود.

جنگ ایران و پیامدهای آن برای بازار انرژی، فرصت راهبردی مهمی در اختیار روسیه قرار داده است تا بخشی از فشارهای ناشی از جنگ اوکراین را جبران کند. افزایش قیمت نفت و گاز، کاهش نسبی تمرکز غرب بر جبهه اوکراین و انتقال بخشی از توان نظامی آمریکا به غرب آسیا، شرایط مساعدتری برای ادامه عملیات‌های روسیه فراهم کرده است. در چنین فضایی، مسکو بیش از گذشته بر استفاده از انرژی به‌عنوان اهرم ژئوپلیتیکی و افزایش هزینه‌های حمایت اروپا از اوکراین تمرکز خواهد کرد. در نتیجه، محتمل‌ترین مسیر پیش‌رو نه پایان سریع جنگ، بلکه تداوم فرسایش متقابل است؛ وضعیتی که روسیه در آن تلاش می‌کند با اتکا به زمان، درآمدهای انرژی و شکاف‌های راهبردی غرب، موقعیت خود را در برابر اوکراین و حامیان آن تقویت کند.